وظائف ما نسبت به اهل بیت(ع) چیست؟
دوست گرامي سلام. پرسشي زيبا و ضروري را مطرح كردي كه نشان از دينداري و تعهد شما دارد؛ پس به همين بهانه در ادامه با همديگر برخي از وظايف ما شيعيان را در قبال ائمه اهل بيت (عليهم السلام) از زبان مبارك قرآن و سنّت مرور مي كنيم:
1. شناخت اهل بيت(ع):
اين مهم، اولين وظيفه ما است؛ زيرا كسي كه اولياي خود را نشناسد و به صفات و سيره ايشان آگاهي نداشته باشد، چگونه مي تواند پيرو ايشان شود. شيعه يعني پيرو و پيروي از امام(ع)، فرع شناخت شخصيت و زندگي ايشان است. اين موضوع به قدري اهميت دارد كه حضرت رسول (ص) مي فرمايد: «من مات و لم يعرف إمام زمانه مات ميتة جاهليه؛ كسي كه بميرد در حاليكه امام زمان خود را نشنناخته باشد، به مرگ جاهليت مرده است»(بحار الأنوار، ج65، ص:329).
بايد دانست كه اهل بيت معادل قرآنند و چون هيچ چيز معادل قرآن نيست، پس هيچ چيز غير از قرآن معادل اهل بيت (ع) نيز نيست. ذكر فضائل و مناقب آن حضرات، و برقراري مجالس امام شناسي، از راه هاي وصول به شناخت دقيق ايشان است.
2. شناخت و پذيرش ولايت اهل بيت (ع):
قرآن مي فرمايد «إِنَّما وَلِيکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ؛ سرپرست و ولي شما، تنها خداست و پيامبر او و آنها که ايمان آوردهاند؛ همان ها که نماز را برپا ميدارند و در حال رکوع، زکات ميدهند» (مائده/55) كه اين آيه به اجماع مفسرين منصف، در شأن اميرالمومنين علي (ع) نازل شد.
3. ضرورت تمسّك، تبعيت و اطاعت از اهل بيت(ع):
قرآن مي فرمايد «يا أَيهَا الَّذينَ آمَنُوا أَطيعُوا اللّهَ وَ أَطيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي اْلأَمْرِ مِنْکُمْ ؛ اي کساني که ايمان آوردهايد، اطاعت کنيد خدا را و اطاعت کنيد پيامبر خدا و اولوالامر (اوصياي پيامبر) را» (نساء/59). ما معتقديم كه «أولي الأمر» همان ائمه طاهرين (ع) هستند كه اطاعت از ابشان در طول اطاعت از خدا و رسول قرار دارد؛ زيرا ائمه طاهرين مبيّن و مکمل دين هستند. کليات دين اسلام که در قرآن آمده، توسط چهارده معصوم (ع) روشن و جزئيات آن نيز بيان مي گردد.
در حديث ثقلين كه از هر دو طريق اماميه و عامه به تواتر نقل شده، آمده است كه پيغمبر اكرم (ص) در روزهاي پاياني حيات طيّبه دنيايي خود فرمود: «إنّى تارك فيكم الثّقلين كتاب اللَّه و عترتى أهل بيتى ما إن تمسّكتم بهما لن تضلّوا بعدي أبدا فإنّهما لن يفترقا حتّى يردا علىّ الحوض؛ همانا من دو چيز گران بهاء در ميان شما بجا مي گذارم: كتاب خدا (قرآن) و عترت و خاندانم را، مادام كه به آن دو تمسك جوييد، هرگز گمراه نخواهيد شد و آن دو هرگز از هم جدا نشوند، تا در قيامت و در پاي حوض كوثر به من رسند» (مسند احمد حنبل، ج3، ص: 14و 17و 59؛ و نيز: الغدير علامه اميني، مجلدات 1و 2و 3).
عمل به احكام و دستورات فقهي، مانند انجام واجبات و ترک محرمات، هم وظيفه ما در برابر خدا و هم وظيفه ما در برابر ائمه (ع) است و منافاتي بين آنها نيست زيرا ائمه و دستورات ايشان در طول خداوند تبارک و تعالي و به اذن او مي باشند.
بايد دانست كه حضرت ابراهيم (ع) مي فرمايد: «فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي؛ هر كس كه مرا تبعيت كند، پس او از من است» (ابراهيم/ 36) و به همين دليل، تبعيت تام و تمام سلمان فارسي از حضرت ختمي مرتبت (ص) است كه او به «سلمان محمدي» ملقب شده و با اين حديث مفتخر به تعلق به اهل بيت (ع) مي شود: «سلمان منّا اهل البيت» (بحار الأنوار، ج72، ص: 393)
4. وجوب مودّت و دوستي اهل بيت(ع):
«تولّي» و دوستي با دوستان خدا و اهل بيت عصمت و طهارت، از فروع دين مبين اسلام و از ضروريات مكتب راهگشاي تشيع است. خداوند به پيامبر اكرم (ص) مي فرمايد: «قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَيهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبي؛ بگو من هيچ پاداشي از شما بر رسالتم درخواست نميکنم جز دوست داشتن نزديکانم (اهل بيتم)» (شوري/ 23). البته خداوند به پيامبرش مي گويد كه همچنين به مردم يادآور شود كه: «قُلْ ما سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ ؛ بگو: هر اجر و پاداشي از شما خواستهام براي خود شماست (سبا/47) و نيز: «قُلْ ما أَسْئَلُکُمْ عَلَيهِ مِنْ أَجْرٍ إِلاّ مَنْ شاءَ أَنْ يتَّخِذَ إِلي رَبِّهِ سَبيلا ؛ بگو: من در برابر آن (ابلاغ آيين خدا) هيچ گونه پاداشي از شما نميطلبم؛ مگر کسي که بخواهد راهي به سوي پروردگارش برگزيند» (فرقان/57). زمخشري از بزرگان مكتب اهل تسنن در تفسير کشاف مي نويسد: هنگامي که آيه «قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَيهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبي» نازل شد به پيامبر (ص) عرض شد: يا رسول الله اين قرابت تو که مودّت آنان بر ما واجب شده است چه کساني هستند؟ «فقال (ص): علي و فاطمة و ابناهما؛ پس پيامبر (ص) فرمود: علي و فاطمه و فرزندان آن دو هستند» (الکشاف، زمخشري، ج 3، ص: 81).
محبت ورزيدن و اظهار علاقه حقيقي به اهل بيت عصمت و طهارت از اهم وظايف ماست. مردي از پيامبر درباره قيامت پرسيد. حضرت فرمود: براي آن روز چه چيز آماده کرده اي؟ گفت: چيز مهمي آماده نکرده‌ام جز آن که خدا و پيامبرش را دوست دارم. حضرت فرمود: پس، تو با کسي هستي که دوستش داري.(منتخب ميزان الحکمه، ح: 1361)
ميزان عشق و علاقه نسبت به اهل بيت (ع) بايد چنين باشد: مي گويند شخصي به نام سيد عبدالكريم كفاش كه در جوار حضرت عبدالعظيم حسني (ع) مي زيست، هفته اي يك مرتبه به محضر حضرت ولي عصر (عج) مشرف مي شد. در يكي از تشرفاتش، حضرت از او مي پرسند: سيد عبدالكريم اگر ما را نبيني چه خواهد شد؟! پاسخ مي دهد: آقا حتما مي ميرم. حضرت در پاسخ فرمودند: «اگر چنين نبودي ما را نمي ديدي» (مشعل هدايت ،ج2، ص 129)
5. برائت از دشمنان اهل بيت (ع):
امام هادي عليه السلام در زيارت شريف «جامعه كبيره» مي فرمايند: «برئت الي الله عزوجل من اعدائكم و من الجبت و الطاغوت و الشياطين و حزبهم الظالمين؛ به درگاه خداي عزوجل ازدشمنان شما بيزارم همچنين از جبت و طاغوت و از شياطين و حزب ستمكار آنان». تبرّي از دشمان خدا و اهل بيت عصمت و طهارت، از فروع دين و از ضروريات مكتب راهگشاي اماميّه است.
6. الگو برداري از اهل بيت (ع):
اگر اين بزرگواران را در عرصه هاي مختلف زندگي، مانند اجتماعي، سياسي، اقتصادي، اخلاقي عبادي و ... اسوه، قدوه و نماد برتر و بهترين الگوي خود قرار دهيم، هم زندگي ما جهت صحيح مي يابد و هم موجبات شادماني ائمه را فراهم نموده ايم، زيرا آنان به احوالات ما آگاهند و خودشان فرموده اند: «إنّا غير مُهمِلينَ لِمُراعاتِکُم و لا ناسِينَ لِذِکرِکُم؛ به درستي که ما در مراعات حال شما کم کاري نمي کنيم و ياد شما را فراموش نمي نمائيم» (الاحتجاج للطبرسي 2 / 598).
7. توسل و استغاثه به اهل بيت (ع):
توسل واستغاثه بر اهل بيت عليهم السلام، سيره دائمي بزرگان و صلحا و علماي شيعه بوده است. در دعاي نوراني توسل، به وجود مقدس هر يك از چهارده معصوم (ع) متوسل مي شويم و ايشان مي خواهيم كه در نزد خدا شفاعت ما را كنند؛ «يا وجيهاً عند الله اشفع لنا عند الله» چرا كه به فرمود نص صريح خداوند، معصومين (ع) «وسيله» و حلقه رابط ميان انسان و خداوند متعال مي باشند؛ «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ» (مائده/ 35) و معصوم (ع) در تفسير اين آيه شريفه مي فرمايد: «وَ نَحْنُ الْوَسِيلَةُ إِلَى اللَّهِ وَ الْوُصْلَةُ إِلَى رِضْوَانِ اللَّه» (بحار الأنوار، ج25، ص:1).
8. نثار درود و صلوات بر اهل بيت (ع):
قرآن مي فرمايد «إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ يصَلُّونَ عَلَي النَّبِيِ يا أَيهَا الَّذينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيهِ وَ سَلِّمُوا تَسْليماً ؛ خدا و فرشتگانش بر پيامبر درود ميفرستد؛ اي کساني که ايمان آوردهايد، بر او درود فرستيد و سلام گوييد و کاملا تسليم (فرمان او) باشيد» (احزاب/ 56). بخاري و مسلم در كتاب هاي صحيح خود (كه مهمترين منابع اهل تسنن بعد از قرآن مي باشند) نقل مي‌کنند كه از پيامبر اکرم (ص) سؤال شد که چگونه بر شما اهل بيت درود فرستيم؟ آيا خداوند به ما آموخته که چگونه درود فرستيم؟ پيامبر (ص) فرمود: «بگوئيد: اللّهم صلّ علي محمد و علي آل محمد کما صلّيتَ علي ابراهيمَ و آل ابراهيم انّک حميدٌ مجيدٌ» (صحيح بخاري ج 4 ص 146 و صحيح مسلم ج 2 ص 16).
9. وظايف اخلاقي و رفتاري ما نسبت به اهل بيت(ع):
ائمه ناظر بر رفتار ما هستند؛ در روايات آمده است که ايشان از ما مي خواهند كه: «كونوا لنا زَينا ولا تكونوا علينا شَينا ؛ اي شيعيان مايه زينت ما باشيد نه مايه ننگ و سرافکندگي ما» (بحار الأنوار»، ج 15، ص: 142 و أمالي الطوسي ، ج 2، ص: 55). از آن جا که ما شيعيان منتسب به ائمه هستيم، وظيفه داريم مايه سرافرازي آنان باشيم. اين مهم صورت نمي گيرد مگر با بهبود رفتار، هم در حوزه اخلاق و هم در حوزه احکام.
10. رعايت ادب نسبت به اهل بيت (ع):
امامي كه واجب الاطاعة و حجت خدا بر تمامي اهل زمين است، نامش محترم و يادش بسيار گرامي است. او پيشواي همه و چشم بيناي خدا در بين مخلوقات اوست. روزي اهل زمين به يمن وجود اوست و هر كس كه به مرتبه اي از مراتب كمال مي رسد از پرتو عنايات حضرت حق است كه از مسير امامت به ما رسيده است؛ پس ايشان شايسته اكرام و احترام ويژه از طرف ماست.
11. دفاع و نشر معارف اهل بيت:
دفاع از حقانيت مكتب و ولايت و مرجعيت علمي و معنوي معصومين (ع) و زدودن غبار از چهرة تابناک و نوراني ايشان و نشر معارف مکتب رهايي بخش تشيع، از ديگر وظايف مهم ماست؛ چراكه ما مديون ائمه هستيم.
12. انتظار فرج و دعا براي ظهور خاتم اهل بيت (عج):
در بسياري از روايات، پر فضيلت ترين اعمال، انتظار فرج دانسته شده است. (منتخب الاثر، صص 493 – 500). در زمان غيبت، يكي از وظايف مهم ما دعا براي سلامتي و فرج امام زمان (عج) است. ائمه هدي عليهم السلام نيز همواره بر اين مهم تكيه داشته اند و بر اساس رواياتي از امام صادق (ع)، در دعايي كه آن حضرت به «زراره» تعليم فرمود و محور اصلي آن بر امام شناسي استوار است، ايشان مي فرمايند: « ... اگر غيبت را درك كردي چنين دعا كن: «اللهم عرفني نفسك فانك ان لم تعرفني نفسك لم اعرف نبيك، اللهم عرفني رسولك فانك ان لم تعرفني رسولك لم اعرف حجتك، اللهم عرفني حجتك فانك ان لم تعرفني حجتك ضللت عن ديني» (منتخب الاثر، آيت الله صافي گلپايگاني، ح1، ص: 501). همچنين دعاهاي ديگري كه در كتب ادعيه و زيارات بدان اشاره شده، خصوصا دعاي معروف «اللهم كن لوليك الحجه ابن الحسن ...» كه به حمدالله در ميان جامعه شيعه بسيار معروف و مشهور است.
البته معناي انتظار، بسيار گسترده است و منتظر، وظايف بسياري را بايد ايفا نمايد تا خود و جامعه را براي ظهور حضرت آماده نمايد و هر چقدر تلاش منتظران بيشتر شود، شرايط ظهور امام غايب زودتر فراهم مي شود. وظيفه ما فقط دعا كردن نيست، بلكه بايد اين دعا، با خود سازي و سپس جامعه سازي همراه شود؛ به قول معروف: «منتظر مصلح خود بايد صالح باشد» (جمله اي قصار از استاد محمد رضا حكيمي). مرحوم سيد محمد تقي موسوي اصفهاني در كتاب شريف «مكيال المكارم» به هشتاد مورد از وظايف منتظران اشاره كرده است كه يكي از آنها دعا براي فرج حضرت است.
در پايان مطالعه منابع زير را در اين رابطه پيشنهاد مي كنيم:
المراجعات، امام شرف الدين عاملي(ترجمه: مناظره علمي، محمد صادق نجفي).
مع الصادقين، دکتر محمد تيجاني (ترجمه: همراه با راستگويان، سيد احمد فهري).
«مكيال المكارم» سيد محمد تقي موسوي اصفهاني
منتخب الاثر، آيت الله صافي گلپايگاني.
المستدرک علي الصحيحين، حاكم نيشابوري.